Orduda itkilər artır

 Ekspertlər ciddi tədbirlərin görülməsini zəruri sayırlar.

"Müdafiə və təhlükəsizlik sektoruna ictimai nəzarət" koalisiyası 2009-cu ilin oktyabr ayında və ümumilikdə ilin 10 ayı ərzində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində baş verən itkiləri açıqlayıb. Qurumdan "Ordunun Aynası"na verilən məlumata görə, 2009-cu ilin oktyabr ayında 3 hərbi qulluqçumuz dünyasını dəyişib. Bu ay 4 hərbi qulluqçumuz yaralanıb və ya xəsarət alıb. Müvafiq dövrdə qeyri-nizamnamə hallarından, bədbəxt hadisələrdən dünyasını dəyişənlər də var.

Xronologiya
1 oktyabr. Şəki rayonundakı "N" saylı hərbi hissənin əsgəri Rahib Tağıyev qayadan yıxılıb.
2 oktyabr. Müdafiə Nazirliyinin yüksək rütbəli zabitləri Zakir Həsənli və Mahir Bayramov İsveçrənin Çug kantonunda avtomobil qəzasına düşüblər.
10 oktyabr. Sumqayıtdakı "N" saylı hərbi hissənin əsgəri, 1990-cı il təvəllüdlü, 2009-cu ilin aprel ayında Lənkəran rayon Hərbi Komissarlığından həqiqi hərbi xidmətə çağırılmış Teymur İsaxan oğlu Mirzəli naməlum şəraitdə dünyasını dəyişib. Əsgərin özünü asdığı deyilsə də, sonradan onun ağır işgəncələrlə öldürüldüyü məlum olub.
11 oktyabr. Ermənistan ordusunun Füzuli rayonu istiqamətində atəşkəsi pozması nəticəsində Azərbaycan Ordusunun bir əsgəri yaralanıb.
17 oktyabr. Qusardakı "N" saylı hərbi hissənin əsgəri, 1991-ci il təvəllüdlü, 2009-cu ilin aprelində Zaqatala rayon Hərbi Komissarlığından xidmətə çağırılmış Faiq Məhərrəm oğlu Mahmudov poliqonda təlim keçirilən zaman avtomatla ehtiyatsız davranıb. Baş nahiyəsinə atəş açmış əsgər dünyasını dəyişib.
23 oktyabr. Ermənistan silahlı qüvvələrinin cəbhənin Ağdam istiqamətində atəşkəsi pozması nəticəsində əsgər Eldar İsmayılov şəhid olub. E.İsmayılov 2009-cu ilin aprelində Sumqayıt şəhər Hərbi Komissarlığından xidmətə çağırılmışdı.

Nəticə
Beləliklə, 2009-cu ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində baş vermiş itkilərin ümumi sayı 53 nəfər təşkil edir. Koalisiyanın məlumatlarına görə, itkilərin 12-si döyüş (9-u erməni gülləsi, 2-si mina partlayışı, 1-i əməliyyat), qalanları isə qeyri-döyüş itkiləridir. Müvafiq dövrdə qeyri-nizamnamə hərəkətlərindən 19, xəstəlikdən (zəhərlənmədən) isə 5 hərbi qulluqçumuz dünyasını dəyişib.
Yanvar - oktyabr aylarında 5 hərbi qulluqçumuzun intihar etdiyi bildirilir.
Ötən müddətdə dünyasını dəyişmiş hərbi qulluqçuların 3-ü Dövlət Sərhəd Xidmətinin, 2-si Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin, 2-si Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin, qalanları isə (46 nəfər) Müdafiə Nazirliyinin hərbi qulluqçularıdır.
Silahlı Qüvvələrdə qeyri-nizamnamə, intihar halları və bədbəxt hadisələr artan xətt üzrə inkişaf edir. Koalisiya ekspertlərinin hesablamalarına görə, 2003-2009-cu illərdə - 82 ay müddətində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri ən azı 384 hərbi qulluqçusunu itirib. Onun 146 nəfəri döyüş (121 nəfəri erməni gülləsi, 21 nəfər mina və sursat partlayışı, 4 nəfər əməliyyat tədbirləri), 238 nəfəri isə qeyri-döyüş (49 nəfər intihar, 32 nəfər qəza, 78 nəfər qeyri-nizamnamə hərəkətləri, 38 nəfər bədbəxt hadisələr, 15 nəfər müəmmalı və naməlum vəziyyətlər, 26 nəfər müxtəlif xəstəliklər) itkiləridir.
Cari ildə 34 hərbi qulluqçu yaralanıb və ya xəsarət alıb. Ümumilikdə, 2003-cü ildən bəri bu və ya digər səbəblərdən yaralanan və xəsarət alan hərbi qulluqçuların sayı 297 nəfərdən çoxdur. İtkilərlə bağlı rəqəmlər KİV və EİV üzərində aparılmış monitorinq nəticəsində ortaya çıxıb.

İtkilərin qarşısını necə almalı?
Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində itkilərin qarşısını almaq üçün problemin kökü ilə maraqlanmaq lazımdır. Bu istiqamətdə bir sıra tədbirlərin həyata keçirilməsi zəruri görünür.
İlk növbədə Silahlı Qüvvələrdə qeyri-nizamnamə hallarının artmasının səbəbləri öyrənilməlidir. Araşdırmalar göstərir ki, son 7 ildə güc strukturlarının 130-dan artıq hərbi qulluqçusu hərbi nizamnamə qaydalarının kobud şəkildə pozulması hallarından dünyasını dəyişib. "Bu, Azərbaycan miqyasında ölkə üçün böyük rəqəm hesab edilə bilər", deyən ekspertlərin fikrincə, son vaxtlar ordu birləşmələrində nizamnamə qaydalarının pozulması hallarının artdığı aşkar hiss edilir. "Yaranmış hal hüquq-mühafizə orqanları rəhbərlərini narahat etməlidir. Təcili araşdırmalar aparılmalı, günahkarların cəzalandırılması istiqamətində tədbirlər görülməlidir", - deyə mütəxəssislər bildirir. Hərbi ekspertlərin fikrincə, son illərdə orduda intiharların və naməlum hallar nəticəsində yaranmış itkilərin sayının artması düşündürücüdür.
Hazırkı zamanda Azərbaycanda ordudakı itkilərin rəsmi statistikasının açıqlanmaması da birmənalı qarşılanmır. Güc strukturları bunu ölkənin müharibə şəraitində olması ilə əsaslandırır. Lakin belə əsaslandırma müstəqil ekspertlər tərəfindən qəbul edilmir.
Ordudakı itkilərin sayının minimuma endirilməsi istiqamətində əsas addımlardan biri şəxsi heyətin maddi-texniki təminatının güclənməsi olardı. Şəxsi heyətin məvacibləri artırılmalı, sosial şərait yaxşılaşdırılmalıdır. Çünki bu, əks halda, orduda neqativ halların artmasına, nəticədə itkilərin çoxalmasına gətirib çıxarır. Ekspertlər bu qənaətdədirlər ki, ilk növbədə zabit, gizir və ən əsası əsgərlərin maddi təminatının yaxşılaşdırılması diqqət mərkəzində olmalıdır.
Araşdırmalar göstərir ki, il ərzində baş vermiş itkilərin ən azı 10-15 faizi təminat məsələlərində problemlərin olması səbəbindən ortaya çıxır. "Kiçik rütbəli zabitlər maddi sıxıntı çəkir, əsgərlər isə aldıqları simvolik məvaciblə öz şəxsi ehtiyaclarını həll edə bilməzlər. Belə bir vəziyyətdə neqativ halların ortaya çıxması istisna deyil", - deyə müşahidəçilər bildirir.
Araşdırmalar göstərir ki, əvvəlcədən orduda bu və ya digər itkilərin baş verəcəyi barədə müəyyən məlumata malik şəxslər mövcud olur. Bu şəxslərin həmin məlumatı lazımi zamanda müvafiq qurumlara ötürməsi itkilərin sayının azaldılmasına böyük təsir göstərə bilər. Bunun üçün hərbi hissələrdə "qaynar xətt" sisteminin tam gücü ilə işə salınması, anonimliyə ciddi olaraq zəmanət verilməsi və s. vacibdir. Eyni zamanda əsgərlər arasında yaranmış müəyyən psixoloji problemlərin həlli üçün orduda psixoloq institutunun yaradılmasına ehtiyac var. Son vaxtlar Ombudsman Aparatının nümayəndələri hərbi hissələrdə xeyli sayda görüşlər keçiriblər. Müşahidəçilər bu tip görüşlərin sayının artırılmasını, səfərlərə digər qurumların, KİV orqanlarının, QHT təmsilçilərinin daxil edilməsinin tərəfdarıdırlar.
Orduda itkilərin sayının azalmasına idarəçilik prinsiplərinin müasir qaydalara uyğunlaşdırılması da təsir edər. Buraya hər bir nüans, o cümlədən hərbi qulluqçuların karyera imkanlarının artırılması da daxildir. Ekspertlərə görə, hərbi qulluqçuların karyera imkanlarının artırılması orduda xidmət əhval-ruhiyyəsinin yaxşılaşmasına səbəb olacaq əsas amillərdən biridir. Belə ki, sərbəst karyera imkanları mövcud olduqda zabitlər qarşısında hədəflər olur: hər bir zabit vəzifəcə yüksəlməyə çalışır, çünki yuxarı vəzifə həm də onun maddi problemlərinin həllinə imkan yaradır. Belə karyera imkanları olmadıqda zabitlər həvəsdən düşür. Bu isə neqativ halların yaranması üçün baza rolunu oynayır.
Xüsusilə orduda rotasiya qaydalarının tətbiqi mexanizminin reallaşması vacib görünür. Məlumdur ki, son illər orduda rotasiya qaydalarının tətbiqinə başlanılıb. Xüsusilə bu, cəbhə xəttində xidmət edənlərin müəyyən müddətdən sonra (6-10 il) xidmət yerinin dəyişdirilməsi və onların nisbətən arxa mövqelərdə yerləşən hərbi hissələrə keçirilməsi ilə bağlıdır. Lakin bu istiqamətdə bir sıra problemlər qalmaqdadır. Hərbi ekspertlərin fikrincə, xüsusilə bir sıra hərbçilərə münasibətdə ayrı-seçkilik hallarının olduğu müşahidə edilir. Daha bir problem rotasiya sistemində Bakı şəhərində olan hərbi hissələrə keçirilmə hallarının çətinliyi ilə bağlıdır. Bu isə uzun illər cəbhə xəttində xidmət edən hərbi qulluqçulara münasibətdə ayrı-seçkilik hallarını üzə çıxarır.
Bu gün Azərbaycanda hərbi sahəni nizamlayan qanunların, qanunvericilik aktlarının, nizamnamə və əsasnamələrin təkmilləşdirilməsi və yeniləşdirilməsi olduqca zəruridir. Ekspertlərin əksəriyyəti bu fikirdədir ki, bu günkü qanunların çoxu sovet dövründən qalmadır və orduda həyata keçirilən islahatlar prosesinə mane olur, bir çox hallarda həmin islahatları əngəlləyir. Eyni zamanda qanunvericilik aktlarının təkmilləşdirilməsi zamanı da hərbi qulluqçuların hüquqlarının qorunması diqqət mərkəzində olmalıdır.
Ekspertlərin əmindirlər ki, bu və digər islahatların həyata keçirilməsi orduda itkilərin azalması ilə müşayiət olunacaq.

C.Məzahiroğlu..

Bu məqalə NATO-nun Ictimai Diplomatiya Bölməsinin dəstəyi ilə «Ayna» ve «Zerkalo» qazetlərində dərc olunan   "Ordunun Aynası" ("Armeyskoe Zerkalo") layihəsi çerçivəsində internet səhifəmizdə yerləşdirilir.