Ordu böyük dəyişikliklər ərəfəsində

 Silahlı Qüvvələrdə həyata keçirilən və planlaşdırılan islahatlar nədən ibarətdir?

2010-cu ildən etibarən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin idarə olunması qaydalarında hissediləcək dəyişikliklər gözlənilir. Bu barədə "Ordunun Aynası" Hərbi Analitik Tədqiqatlar Mərkəzinin (HATM) üzərində işlədiyi "2009-cu il. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində islahatların vəziyyəti: reallıqlar və proqnozlar" adlı arayış-hesabata istinadən bildirir. Sənəddə qeyd edilir ki, məhz 2010-cu ilin yanvar ayının əvvəllərinədək Müdafiə Nazirliyinin mərkəzi aparatında və Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargahında həyata keçirilən köklü ştat-struktur dəyişiklikləri başa çatmalıdır. HATM-ın proqnozlarına görə, son dəyişikliklərin nəticəsi olaraq Müdafiə Nazirliyinin aparıcı idarələrinə NATO standartlarına uyğun savadlı, təcrübəli və bacarıqlı kadrlar rəhbər təyin edilsə, onda idarəçilikdə dəyişikliklər gözləmək olar.
Xatırladaq ki, 2009-cu ilin yay aylarında MN-nin mərkəzi aparatında və SQ Baş Qərargahında NATO islahatlarına uyğun yeni ştat-struktur islahatları həyata keçirilib. Nəticədə qurumda yeni idarələr yaradılıb, bir sıra strukturlar ləğv edilib, ya da birləşdirilib. Noyabr ayında prezident İlham Əliyevin MN-nin yeni idarələrinə rəislərin təyin olunmasına dair sərəncam imzalayacağı gözlənilir.
HATM ekspertləri islahatlar nəticəsində formalaşdırılmış yeni ştat-strukturların Silahlı Qüvvələrin çevik idarəçiliyinə zəmin yaradacağına şübhə etmirlər. Lakin bu istiqamətdə problemlər də var. HATM-ın hazırladığı sənəddə bildirilir: "Bu gün orduda aparılmış ştat-struktur islahatları nəticəsində minlərlə zabit və gizirin vəzifəsi aşağı salınıb və bununla da onun məvacibi azaldılıb. Halbuki aşağı vəzifəyə təyin olunma zamanı zabit və ya gizirin razılığı olmalı idi. Çünki aşağı vəzifəyə keçmə onun məvacibinə və xidmətdən sonra alacağı təqaüdün miqdarına təsir göstərir. "Hərbi xidmət keçmə haqqında" qanunla ixtisar baş verərsə, zabit ordudan tərxis edilmək hüququna malikdir və buna görə əlavə güzəşt və imtiyazlar əldə edir. Amma bizdə bir çox hallarda zabit və gizirlərin bu hüququ tanınmır".

HƏRBİ BÜDCƏ ARTIRILACAQ
Jurnalistlərin "Doktrina" Hərbi Araşdırmalar Mərkəzinin proqnozlarına görə, Azərbaycanda hərbi islahatların uğurla və səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi üçün münbit şərait mövcuddur və bu istiqamətdə imkanlar daha da artır. Qarşıdakı dönəmdə Azərbaycanın hərbi xərcləri artırıla bilər. Düzdür, Azərbaycan Milli Məclisi 2010-cu il üçün müdafiə xərclərinin artırılmasını nəzərdə tutmur.
Gələn ilin dövlət büdcəsində hüquq-mühafizə orqanları üçün nəzərdə tutulan vəsait 2009-cu illə müqayisədə 108 milyon manat artırılaraq 707 milyon manata çatdırılsa da, müdafiə xərclərində ciddi artım olmayacaq: hökumət bu sahəyə 1 milyard 205 milyon manat ayıracaq. Qeyd edək ki, 2009-cu ilin hərbi xərcləri də təxminən bu səviyyədə idi (qeyd edilməlidir ki, dövlət büdcəsində ayrı-ayrı maddələrdə müdafiə xarakterli xərclər nəzərdə tutulmuşdur ki, onları cəmləyəndə ümumi məbləğ 2 milyard manata yaxın edir).
Amma proqnozlara görə, 2010-cu ilin ortalarından hərbi xərclərin real artımına başlanıla bilər və bu proses tədricən 2015-ci ilədək davam edəcək. Ekspertlərin fikrincə, əgər Silahlı Qüvvələrin NATO standantlarına sürətli keçidi, şəxsi heyətin maddi-texniki təminatının, sosial şəraitinin yaxşılaşdırılması bir hədəf kimi hökumətin qarşısında durursa, onda hərbi büdcə artırılmalıdır.
"Doktrina"nın əldə etdiyi proqnozlara görə, qarşıdakı 5-6 ildə - 2015-ci ilə qədər Azərbaycanın hərbi xərclərinin təxminən 30-40 faiz artırılması mümkündür. Bununla da qarşıdakı 5 ilin sonunda ölkənin hərbi xərcləri maksimum səviyyəyə - 2,8 milyard manata çatacaq.
Bu göstərici bəlkə də sonrakı illərdə liderliyini qoruyub saxlayacaq. 2015-2020-ci illərdə hər hansı artım gözlənilmir. Proqnozlara görə, 2015-ci ilə qədər Azərbaycanda hərbi xərclərin təqribən artımı intensiv ştat-struktur, büdcə islahatları ilə müşayiət olunmalıdır. Nəticədə 2015-ci ildən etibarən hərbi büdcənin qeyd edilən səviyyəsi Azərbaycanın müdafiə və təhlükəsizlik sektorunun saxlanmasına bəs edəcək. Çünki büdcə artımı Silahlı Qüvvələrdə ştat-struktur islahatları, mülki heyətin cəlb edilməsi, şəxsi heyətin ixtisarı kimi tədbirlərlə müşayiət olunacaq.

HƏRBİ XƏRCLƏRİN ŞƏFFAFLIĞI TƏMİN EDİLƏCƏK
Proqnozlara görə, 2010-cu ilin əvvəlindən etibarən Azərbaycanda hərbi xərclərin cəmiyyət üçün açıq olması siyasəti həyata keçirilməlidir. Hərbi xərclərin cəmiyyət üçün açıq olan hissələri barədə məlumat hökumətin və Müdafiə Nazirliyinin saytında (bu qurumun veb səhifəsi hələ də hazırlanır) yerləşdiriləcək, parlamentdə hesabat veriləcək.
Qeyd edək ki, dünya ölkələrində hərbi xərclərin maksimum dərəcədə şəffaflığı həmişə diqqət mərkəzində olan məsələdir. Qeyri-hökumət təşkilatlarının, mülki strukturların fəaliyyəti həmişə ona yönəlib ki, güc strukturları onlara ayrılmış vəsaitin haraya və nə məqsədlə xərcləndiyi barədə daim məlumat versin. Çünki bu pullar məhz ayrı-ayrı vətəndaşların dövlətə ödədiyi sosial ödəmələr hesabına formalaşdırılır. İnsanlar ödədikləri pulların necə xərclənəcəyindən xəbərdar olmalıdır.
Amma Azərbaycanla bağlı bunu demək mümkün deyil. Bizdə hərbi sahəyə ayrılmış pulların hansı məqsədlərə xərclənəcəyi barədə heç kimə, hətta parlamentə belə hesabat verilmir. Bir sıra deputatlar bu məsələnin aktuallığını daim parlament tribunasından səsləndirsələr belə, heç kim 2 milyardlıq hərbi büdcənin haraya sərf olunacağını bilmir.
Amma hazırda Azərbaycan hökumətinin hazırladığı sənəddə hərbi xərclərin şəffaflığı ilə bağlı problemlərin həlli strategiyası əksini tapır. Eyni zamanda, bu çərçivədə güc strukturlarının qanunverici hakimiyyət qarşısında hesabatlılığı məsələsi həll edilməlidir.
Hakimiyyət istəyir ki, qarşıdakı dönəmdə hərbi büdcə məsələləri uzunmüddətli proqnozlaşdırmaya hazır vəziyyətə gətirilsin. Eyni zamanda hərbi xərclərin məxfi hissələri ilə bağlı parlamentdə etimad qrupunun yaradılması zərurəti də ortadadır.
Azərbaycanın hərbi büdcəsinin planlaşdırılması səviyyəsində iştirak edən ekspertlərdən birinin "Ordunun Ayna"sına verdiyi məlumata görə, hazırda ölkənin hərbi xərclərinin 65-70 faizinin cəmiyyət üçün açıqlığı siyasətinin həyata keçirilməsi tam mümkündür. "Yalnız 30-35 faiz xərclərin açıqlanması məqbul deyil. Çünki bu xərclər ölkənin strateji hədəfləri ilə bağlıdır və onların açıqlanması müdafiə qüdrətinə xələl gətirə bilər", - deyə mənbə qeyd edir. Baxmayaraq ki, Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlar qarşısında hərbi büdcəsinin detalları ilə bağlı açıqlamalar verir.

MƏNZİL PROBLEMİNİN HƏLLİ
Jurnalistlərin "Doktrina" Hərbi Araşdırmalar Mərkəzinin əldə etdiyi məlumatlara görə, gələn ildən etibarən hərbi qulluqçulara mənzil kirayəsi üçün verilən məbləğin artırılması gözlənilir. Hazırda 2 övladı olan ailəli zabit dövlətdən təxminən 70 manatadək kirayə pulu alır ki, bu da real qiymətlərdən çox aşağıdır. Gələn ildən tətbiq olunması planlaşdırılan addımlardan biri zabitlər üçün kirayə mənzillərin Müdafiə Nazirliyi nümayəndələri vasitəsilə tapılmasıdır. Belə ki, bu varianta görə, nazirlik nümayəndələri ayrılmış vəsaitə uyğun ev kirayələyir və zabitlərin orada yerləşməsini təmin edirlər. Bu variant alınmasa, onda mənzil kirayəsi üçün ayrılmış vəsait artırılacaq. Bu məsələlər hələlik müzakirə səviyyəsindədir.
Amma bir həqiqət var ki, hazırda hərbi qulluqçuların mənzil kirayələməsinin özündə ciddi problem mövcuddur. Ən azı sənədləşmə işi ilə bağlı çətinliklər var.

Cəsur Sümərinli

Bu məqalə NATO-nun Ictimai Diplomatiya Bölməsinin dəstəyi ilə «Ayna» ve «Zerkalo» qazetlərində dərc olunan   "Ordunun Aynası" ("Armeyskoe Zerkalo") layihəsi çerçivəsində internet səhifəmizdə yerləşdirilir.